Jonge volwassene zit aan een bureau met een boek maar kijkt afgeleid naar buiten

Waarom worden zoveel twintigers van nu gediagnosticeerd met ADHD: te weinig aandacht of echte toename?

Drie mensen uit dezelfde vriendengroep, allemaal halverwege de twintig, allemaal in het afgelopen jaar gediagnosticeerd met ADHD. Jij vraagt je af of jij de enige bent die het nog niet weet, of juist de enige die het niet heeft. Beide gedachten zijn begrijpelijk, en ze zeggen iets over hoe verwarrend de huidige situatie is.

Het aantal jongvolwassenen dat een ADHD-diagnose krijgt, stijgt fors, een trend die aansluit bij bredere veranderingen in hoe jongvolwassenen hun gezondheid en welzijn benaderen. Dat roept twee tegengestelde reacties op: mensen die zeggen dat het eindelijk de erkenning is die er altijd al had moeten zijn, en mensen die denken dat we collectief doorschieten. Beide hebben een punt, en het is de moeite waard om dat onderscheid serieus te nemen.

De cijfers die niemand negeren kan

In België en Nederland zien huisartsen, psychologen en psychiaters de vraag naar ADHD-onderzoek bij volwassenen de voorbije jaren fors stijgen. Wachtlijsten bij centra voor volwassenenpsychiatrie lopen soms op tot anderhalf jaar. Uit Nederlandse registratiecijfers blijkt dat de groep van 18 tot 30 jaar de snelst groeiende categorie is als het gaat om een nieuwe ADHD-diagnose bij jongvolwassenen. Dat is geen Belgisch of Nederlands fenomeen alleen, het speelt in heel West-Europa en Noord-Amerika.

Betekent dat meteen dat de diagnose uit de hand loopt? Niet per se. Want er is een even belangrijke andere kant van de medaille.

Wat er decennialang misging

ADHD werd lang gezien als iets van drukke jongetjes die niet stil konden zitten in de klas. Meisjes die dagdroomden, studenten die ondanks slim zijn toch stroomden, volwassenen die gewoon “chaotisch” leken: zij vielen jarenlang buiten beeld. De diagnostische blik was te smal.

Dat heeft echte gevolgen gehad. Mensen die nu in de twintig zijn, zijn opgegroeid in een tijd waarin hun klachten werden weggezet als faalangst, luiheid of gebrek aan motivatie, patronen die kunnen blijven doorwerken en lijken op langetermijneffecten van opvoeding. Ze compenseerden met enorme wilskracht, perfectiemechanismen of gewoon hard werken tot ze er letterlijk bij neervallen. Pas als die strategieën het begeven, op de universiteit of in de eerste echte baan, duiken de klachten onmiskenbaar op.

De diagnostische criteria zijn verschoven

De DSM-5, het internationale handboek voor psychiatrische diagnoses, heeft de criteria voor ADHD verruimd. Waar vroeger symptomen voor je twaalfde moesten aantoonbaar zijn én zichtbaar in meerdere settings, erkent de huidige versie ook dat volwassenen andere presentaties hebben dan kinderen. Hyperactiviteit kan er bij volwassenen uitzien als innerlijke rusteloosheid, niet als fysiek rondhuppelen door de klas.

Die verruiming is wetenschappelijk onderbouwd, maar creëert ook grijs gebied. Meer mensen voldoen aan de criteria, en dat is deels bedoeling: om te repareren wat historisch over het hoofd werd gezien. Maar het maakt de diagnose ook complexer.

TikTok als diagnosetool: serieuze opstap of gevaarlijke simplificatie?

“Jij hebt ADHD als je ooit vergeet water te drinken.” Dat soort video’s heeft miljoenen views. Sociale media hebben ADHD-herkenning gedemocratiseerd, en dat is op zichzelf niet slecht. Veel mensen ontdekten via een TikTok-video voor het eerst dat hun levenslange patroon een naam heeft, en zochten daarna professionele hulp.

Het probleem zit in de simplificatie. ADHD-kenmerken overlappen met stress, burn-out, angststoornissen en slaaptekort. Een lijstje van vijf herkenbare punten vertelt niets over frequentie, intensiteit of de mate waarin het je functioneren belemmert. Zelfherkenning is een goede eerste stap, maar geen diagnose.

Wat de hersenwetenschappen zeggen

Neurologisch onderzoek bevestigt dat ADHD een reële, biologisch verankerde conditie is met aantoonbare verschillen in hersenontwikkeling en dopaminehuishouding. De vraag is of er ook een biologische toename is van het aantal mensen mét ADHD, of dat we simpelweg beter zijn geworden in het opsporen ervan.

De wetenschappelijke consensus neigt naar het tweede: betere meetinstrumenten, breder begrip van presentatievormen en minder stigma verklaren het meeste van de stijging. Er zijn wel hypotheses over omgevingsfactoren, zoals perinatale blootstelling aan bepaalde stoffen of vroeggeboorte, maar dat verklaart de schaal van de stijging niet volledig.

De prestatiesamenleving als vergrootglas

Dit is misschien wel het meest onderschatte stuk van het verhaal. ADHD-kenmerken die als kind relatief beheersbaar zijn, door vaste schoolroutines, korte lessen, duidelijke structuur, exploderen zodra die structuur wegvalt. De sprong naar de universiteit of een eerste baan brengt plotseling volledige autonomie over je tijd, eindeloze keuzevrijheid en hoge cognitieve verwachtingen tegelijk.

Voor iemand met een ADHD-brein is dat geen graduele overgang maar een klif. En in een samenleving die productiviteit en zelforganisatie als maatstaf voor succes hanteert, worden tekortkomingen op dat vlak hard zichtbaar. De omgeving maakt de beperking groter, niet het brein zelf.

Herkenningspunten voor jongvolwassenen

Er is een verschil tussen “ik ben soms verstrooid” en ADHD. Concrete patronen die wijzen op ADHD op volwassen leeftijd zijn onder andere:

  • Chronisch uitstelgedrag bij taken die inspanning vragen, niet bij alles wat je leuk vindt
  • Moeite om te beginnen, zelfs als je weet wat je moet doen en het wil
  • Hyperfocus op interessante dingen, gecombineerd met volledige blindheid voor saaie maar urgente taken
  • Vergeetachtigheid over afspraken, deadlines of objecten, structureel en al jaren
  • Emotionele reactiviteit: snel overspoeld raken door frustratie of teleurstelling

Wat dit onderscheidt van gewone stress of burn-out: de patronen zijn levenslang aanwezig, ook in periodes dat het je goed gaat. Burn-out is een toestand; ADHD is een manier van zijn.

Het diagnostisch traject vandaag: hoe werkt het in de praktijk

In België kun je terecht bij een psychiater, een erkend psycholoog gespecialiseerd in neuropsychologie, of via een centrum voor geestelijke gezondheidszorg (CGG). Een goede ADHD-diagnose bij volwassenen omvat een uitgebreid klinisch interview, klachtenlijsten, dikwijls informatie van iemand die je al lang kent (ouder, partner) en soms neuropsychologisch testonderzoek.

De wachttijden zijn een reëel probleem: bij veel centra loop je op tegen wachttijden van zes maanden tot meer dan een jaar. Dat drijft mensen naar snelle online assessments of private praktijken zonder gespecialiseerde achtergrond, wat het risico op foute diagnoses vergroot in beide richtingen, zowel overdiagnose als gemiste gevallen.

Overdiagnose of onderdiagnose: wat experts verdeelt

Hier is de eerlijke stand van zaken: de wetenschappelijke discussie is niet zwart-wit. Sommige onderzoekers waarschuwen dat de brede criteria en de maatschappelijke druk richting een label leiden tot te veel diagnoses bij mensen die eigenlijk andere hulp nodig hebben. Anderen wijzen erop dat er nog steeds veel mensen zijn, met name vrouwen, mensen met een migratieachtergrond en mensen met een lager inkomen, die de stap naar diagnose niet zetten of geen toegang hebben.

De consensus: in bepaalde groepen is er nog steeds onderdiagnose. In andere contexten, zoals snelle private trajecten of diagnoses die puur op zelftests steunen, is overdiagnose een reëel risico. De kwaliteit van het traject bepaalt de kwaliteit van de diagnose.

Wat een diagnose op je 23e betekent, en wat niet

Een diagnose is geen excuus en geen eindbestemming. Het is een verklaring die ruimte schept voor de juiste hulp. Behandeling bij volwassenen bestaat uit een combinatie van medicatie (methylfenidaat of atomoxetine zijn het meest gebruikt), cognitieve gedragstherapie gericht op ADHD-specifieke patronen, en praktische zelfmanagementtechnieken.

Wat een diagnose niet doet: je verleden herschrijven, je verantwoordelijkheid wegnemen of je automatisch beter maken. Het risico van labeldenken is reëel: sommige mensen gebruiken de diagnose als verklaring voor elk probleem in hun leven, waardoor ze stoppen met zoeken naar wat er echt speelt. Dat helpt niemand vooruit.

Wat het wel doet, is je een andere blik geven op jezelf. En voor veel mensen is dat, na jaren van zelfkritiek en gefrustreerde pogingen, al een enorme opluchting.

De toename van ADHD-diagnoses bij twintigers heeft geen enkelvoudige oorzaak. Decennia van onderherkenning worden nu deels ingehaald, terwijl tegelijkertijd de moderne leef- en werkomgeving ADHD-kenmerken zichtbaarder maakt dan vroeger. Dat neemt niet weg dat diagnostische drempels op sommige plekken te laag liggen en dat een viral TikTok-video geen vervanger is voor gedegen onderzoek.

Herken je jezelf in de beschreven patronen, ga dan naar je huisarts of een erkende psycholoog. Een betrouwbare diagnose vraagt tijd en een persoonlijk gesprek, maar dat is precies wat de uitkomst de moeite waard maakt.

Vorige blog

Hoe Vlaamse techno- en house-producers de Europese clubscene veroverden